Khắc kỷ 4 – Tuần 4: Gia đình

Chưa dạy thử Chưa có chuyên gia duyệt

Tuần này: mỗi người trong nhà mang nhiều vai cùng lúc: con, cha mẹ, vợ chồng, anh chị em, cháu. Tuần này, mỗi ngày chọn một vai và làm một việc vai ấy đòi hỏi, không chờ người kia làm phần của họ trước. Và mỗi ngày dành ít nhất 10 phút ở bên một người trong nhà trọn vẹn, không điện thoại.

Mục tiêu đo được: một việc theo vai và 10 phút ở bên người nhà không điện thoại mỗi ngày, ít nhất 5 trên 7 ngày.

1. Lời dạy truyền thống

[Lời dạy truyền thống] Truyền thống Khắc kỷ dạy rằng ta không chọn được những người mình sinh ra và sống cùng, nhưng chọn được cách mình cư xử với họ. Marcus Aurelius ghi lời nhắc ngắn cho chính mình; Epictetus dạy học trò tìm ra bổn phận từ chính mối quan hệ.

Đọc đúng bối cảnh

• "Yêu cho thật [chân thành]": chữ trong ngoặc vuông là của dịch giả George Long, thêm vào để làm rõ nghĩa. Marcus nhắc mình đừng yêu thương ngoài miệng.
• Đoạn bị lược […] trong chương XXX nói về người cha: Epictetus dạy phải chăm sóc cha, nhường cha, và chịu đựng cả khi cha mắng chửi hay đánh đập, kể cả khi đó là người cha xấu. Khóa không theo ý này. Không ai phải chịu đựng bạo lực trong gia đình, dù từ cha mẹ, vợ chồng hay con cái. Nếu bạn đang bị đánh, bị đe dọa, bị kiểm soát, hãy tìm giúp đỡ ngay.
• "Giữ vị trí của chính mình" nghĩa là làm phần của mình cho đúng vai, không phải im lặng trước điều sai, cũng không phải chịu thiệt mãi. Đặt ranh giới rõ ràng, nói thẳng điều mình cần, hay tạm tránh xa người đang làm mình tổn thương cũng là giữ vị trí của mình.
• [Đánh giá chuyên môn] Khắc kỷ đôi khi bị hiểu thành lạnh lùng, không bộc lộ tình cảm. Câu của Marcus đi ngược lại: yêu thật lòng là một phần của sống thuận theo bản tính.

2. Khoa học thấy gì

• Chúng tôi chưa tìm thấy nghiên cứu có bình duyệt nào đánh giá trực tiếp cách thực hành "bổn phận theo vai" của Epictetus trong gia đình.
• [Đã xác nhận] Một nghiên cứu năm 2022 (1.307 người ở 3 nước, có đăng ký trước) cho thấy cách hiểu phổ biến nhưng sai về Khắc kỷ, tức muốn ít bộc lộ cảm xúc và muốn cảm thấy ít đi, đi kèm mức hạnh phúc thấp hơn. Đây là tương quan. (Karl et al. 2022)
• [Suy luận] Vì vậy bài tập tuần này không phải là nén cảm xúc để giữ hòa khí trong nhà, mà là làm phần việc của mình với tình cảm thật.

Giới hạn: bài tập dựa trên văn bản cổ và kinh nghiệm người tập, chưa có bằng chứng khoa học trực tiếp.

3. Thực hành người lớn

Khoảng 15 phút mỗi ngày.

1. Đọc (lần đầu, 3 phút). Đọc chậm hai đoạn kinh và phần bối cảnh.
2. Viết các vai (5 phút, làm một lần). Liệt kê các vai của mình trong nhà. Bên cạnh mỗi vai, viết một việc vai ấy đòi hỏi mà dạo này mình hay quên. Ví dụ: "con: gọi điện cho mẹ"; "bố: nghe con kể chuyện ở trường đến hết"; "chồng: hỏi vợ hôm nay thế nào".
3. Một việc theo vai mỗi ngày. Chọn một dòng trong danh sách và làm. Nếu người kia đang làm mình bực, tự hỏi câu của Epictetus: "Mình phải làm gì cho đúng vai mình?" (Không áp dụng khi người kia đang làm hại bạn; xem mục Dừng tập khi.)
4. 10 phút trọn vẹn. Để điện thoại ở phòng khác. Ở bên một người trong nhà: ăn cùng, đi bộ cùng, chơi cùng con, nghe ông bà kể chuyện.
5. Ghi một dòng (2 phút, buổi tối). Hôm nay mình đã giữ vai nào? Mười phút trọn vẹn với ai?

4. Góc trẻ 6+

Trò "Ngôi nhà của mình" (5–10 phút, người lớn đi cùng)

1. Cùng trẻ vẽ một ngôi nhà to, bên trong vẽ từng người trong nhà (có thể vẽ cả vật nuôi).
2. Bên cạnh mỗi người, trẻ nói một điều người đó làm cho cả nhà: "mẹ nấu cơm", "ông tưới cây", "em làm cả nhà cười".
3. Hỏi: "Còn con làm gì cho cả nhà?" Trẻ chọn một việc để làm ngày mai.
4. Người lớn cũng nói một việc mình sẽ làm cho trẻ ngày mai, và giữ lời.

Nếu gia đình đang có chia ly, mất mát hay xung đột, người lớn để trẻ tự chọn vẽ ai, không hỏi dồn.

5. Dừng tập khi

• Thấy hoảng sợ, hồi tưởng sang chấn, cảm giác mình hay thế giới "không thật" kéo dài, mất ngủ nhiều đêm, hoặc có ý nghĩ tự hại.
• Trong nhà bạn có bạo lực, đe dọa, kiểm soát hay xâm hại. Bài tập "giữ vai" không dành cho hoàn cảnh này. An toàn của bạn và của trẻ đi trước bổn phận nào khác.
• Bài tập làm bạn thấy mình là "người con, người cha, người mẹ tồi". Khi đó chỉ giữ bước 10 phút trọn vẹn.
• Khi đó dừng tập và xem Cần giúp ngay.

6. Kỹ năng nền trên daynentang

Khi muốn nhớ ra ai có thể ở bên mình lúc khó khăn, daynentang có bài Kết nối, người mình có thể nhờ.

7. Thực hành hôm nay

Viết một vai của bạn trong nhà và một việc vai ấy đòi hỏi mà bạn sẽ làm hôm nay.

Nguồn khoa học

• Karl JA, Verhaeghen P, Aikman SN, Solem S, Lassen ER, Fischer R (2022). Misunderstood Stoicism: The negative association between Stoic ideology and well-being. Journal of Happiness Studies, 23(7), 3531–3547. doi:10.1007/s10902-022-00563-w