tamhonkhoe.com

Khắc kỷ 2 – Tuần 1: Điều thuộc về ta

Bài lên trang theo duyệt của chủ dự án. Chưa có người duyệt từ trong truyền thống kiểm bài này.

Chưa dạy thử Chưa có chuyên gia duyệt

Tuần này: đọc chậm hai đoạn của Epictetus về ba lĩnh vực rèn luyện, rồi mỗi tối dành 20–25 phút ghi một trang nhật ký ba cột: Mong muốn, Hành động, Phán đoán.

Mục tiêu đo được: ghi đủ ba cột nhật ký ít nhất 5 trên 7 tối.

1. Lời dạy truyền thống

[Lời dạy truyền thống] Truyền thống Khắc kỷ dạy rằng sống tốt là việc phải tập hằng ngày, như người tập thể thao. Epictetus (khoảng 50–135) chia việc tập ấy thành ba lĩnh vực: điều ta mong muốn hay né tránh, điều ta làm với người khác, và điều ta chấp nhận là đúng. Khóa này đi qua cả ba trong 8 tuần, mỗi tuần nghiêng về một lĩnh vực.

Có ba điều (ba lĩnh vực) mà người muốn trở nên khôn ngoan và tốt lành phải tự rèn luyện. Điều thứ nhất liên quan tới ham muốn và ác cảm, để người ấy không lỡ mất điều mình ham muốn và không rơi vào điều mình không muốn. Điều thứ hai liên quan tới những chuyển động hướng tới và rời xa một đối tượng, nói chung là việc làm điều mình nên làm, để người ấy hành động có trật tự, theo lý trí, chứ không cẩu thả. Điều thứ ba liên quan tới việc không bị lừa và không vội vàng trong phán đoán, nói chung là liên quan tới sự chấp thuận. Trong các lĩnh vực ấy, lĩnh vực chính và cấp bách nhất là lĩnh vực liên quan tới những xáo động; vì xáo động không sinh ra cách nào khác ngoài việc không đạt điều mình ham muốn, hoặc rơi vào điều mình muốn tránh. […] Lĩnh vực thứ hai liên quan tới bổn phận của con người; vì tôi không nên vô cảm như một bức tượng, mà phải giữ các mối quan hệ, cả tự nhiên lẫn do mình tạo ra, như một người kính đạo, như một người con, một người cha, một công dân.

Bản dịch tamhonkhoe từ A Selection from the Discourses of Epictetus with the Encheiridion, Bài giảng (Discourses), quyển III, chương 2, đoạn đầu (bỏ các từ Hy Lạp Long ghi trong ngoặc), George Long, Phạm vi công cộng.

Ở một bài giảng khác, Epictetus nói về điều người học nên luôn có sẵn trong đầu, và nói rằng phải viết nó ra mỗi ngày:

Vậy trong những hoàn cảnh như thế, người ta nên có sẵn điều gì? Còn gì khác ngoài điều này: cái gì là của tôi, cái gì không phải của tôi; điều gì tôi được phép, điều gì tôi không được phép. Tôi phải chết. Vậy tôi có phải chết trong than khóc không? Tôi phải bị xiềng. Vậy tôi có phải than khóc nữa không? Tôi phải đi đày. Vậy có ai ngăn tôi ra đi với nụ cười, vui vẻ và bằng lòng không? […] Đó là những điều người học triết nên suy ngẫm, nên viết ra mỗi ngày, nên tự rèn luyện trong đó.

Bản dịch tamhonkhoe từ A Selection from the Discourses of Epictetus with the Encheiridion, Bài giảng, quyển I, chương 1 (trích), George Long, Phạm vi công cộng.

Đọc đúng bối cảnh

  • [Đã xác nhận] Nhà nghiên cứu Pierre Hadot đọc sách Suy tưởng của Marcus Aurelius theo ba "kỷ luật" lấy từ Epictetus: kỷ luật mong muốn, kỷ luật hành động và kỷ luật phán đoán (hay chấp thuận). Tên khóa này theo cách gọi đó; chính Epictetus gọi là ba "lĩnh vực" (topoi).
  • "Không vô cảm như một bức tượng": Epictetus nói rõ người tập Khắc kỷ vẫn phải giữ trọn vai trò làm con, làm cha mẹ, làm công dân. Rèn luyện ở đây không phải là cắt cảm xúc hay rút khỏi đời sống.
  • Đoạn thứ hai được nói với người đang bị đe dọa xiềng xích, lưu đày. Người nói câu ấy là một người từng làm nô lệ. [Đánh giá chuyên môn] Câu "ra đi với nụ cười" là lý tưởng của người tập lâu năm, không phải đòi hỏi đặt ra cho người đang gặp khó.
  • Câu "tôi phải chết" chỉ xuất hiện như ví dụ. Chủ đề cái chết thuộc khóa Khắc kỷ 3, không bàn ở đây.

2. Khoa học thấy gì

  • [Đã xác nhận] Một phân tích gộp 146 nghiên cứu ngẫu nhiên về viết ra trải nghiệm và cảm xúc (expressive writing) cho thấy hiệu quả chung dương tính nhưng rất nhỏ (r = 0,075) trên sức khỏe tinh thần và thể chất. (Frattaroli 2006)
  • [Suy luận] Nhật ký ba cột của tuần này không giống hẳn bài viết trong các nghiên cứu ấy: ở đây ta ghi lại và phân loại, không viết sâu về cảm xúc. Kết quả trên chỉ cho biết việc viết đều đặn có thể giúp một chút, không chứng minh cách làm của khóa này.
  • [Đã xác nhận] Một nghiên cứu có đăng ký trước trên 1.307 người cho thấy cách hiểu sai phổ biến về Khắc kỷ (muốn ít bộc lộ cảm xúc, muốn cảm thấy ít đi) đi kèm mức hạnh phúc thấp hơn. Đây là tương quan. (Karl et al. 2022)

Giới hạn: chúng tôi chưa tìm được tổng quan có bình duyệt nào đánh giá riêng chương trình tập theo ba kỷ luật của Epictetus.

3. Thực hành người lớn

Tổng cộng 20–25 phút mỗi ngày.

  1. Đọc chậm (3 phút, buổi sáng). Đọc đoạn kinh thứ nhất. Nhớ ba chữ: Mong muốn – Hành động – Phán đoán.
  2. Nhật ký ba cột (15 phút, buổi tối). Kẻ ba cột trên một trang giấy, viết vài dòng ở mỗi cột: - Mong muốn: hôm nay tôi mong điều gì, sợ điều gì? Điều đó nằm trong tay hay ngoài tay tôi? - Hành động: hôm nay tôi đã làm gì cho một người trong vai trò của mình (con, cha mẹ, bạn, đồng nghiệp)? - Phán đoán: có ý nghĩ nào tôi đã tin quá nhanh không?
  3. Chọn một điều cho ngày mai (3 phút). Gạch dưới một dòng muốn làm tốt hơn ngày mai.
  4. Đánh dấu. Cuối tuần đếm số tối đã ghi đủ ba cột; mục tiêu là ít nhất 5/7. Cột nào trống thì cứ để trống, không cần bịa cho đủ.

4. Góc trẻ 6+

Trò "Ba câu hỏi trước khi ngủ" (5 phút, người lớn ngồi cùng)

  1. Người lớn hỏi ba câu, mỗi câu một ngón tay: - "Hôm nay con muốn điều gì?" - "Hôm nay con đã làm việc gì tốt cho ai?" - "Có lúc nào con nghĩ một điều rồi thấy là mình nghĩ nhầm không?"
  2. Người lớn cũng tự trả lời ba câu, câu trả lời ngắn và thật.
  3. Không chấm đúng sai. Nếu trẻ không nhớ, chuyển sang câu tiếp theo.

5. Dừng tập khi

  • Thấy hoảng sợ, hồi tưởng sang chấn, cảm giác mình hay thế giới "không thật" kéo dài, mất ngủ nhiều đêm, hoặc có ý nghĩ tự hại.
  • Viết nhật ký làm bạn tự trách nhiều hơn hoặc nghĩ đi nghĩ lại một chuyện. Khi đó rút xuống một cột, hoặc tạm dừng.
  • Người có tiền sử loạn thần, rối loạn lưỡng cực hoặc PTSD nặng nên hỏi bác sĩ trước khi tập trên 20 phút mỗi ngày.
  • Khi đó dừng tập và xem Cần giúp ngay.

6. Kỹ năng nền trên daynentang

Nếu một nỗi lo cứ quay lại trong nhật ký, daynentang có bài Lo lắng và suy nghĩ vòng vo với các bước ngắn để tách mình ra khỏi vòng lo.

7. Thực hành hôm nay

Tối nay viết ba dòng, mỗi dòng một cột: một mong muốn, một hành động, một ý nghĩ đã tin quá nhanh.

Nguồn khoa học

  • Frattaroli J (2006). Experimental disclosure and its moderators: A meta-analysis. Psychological Bulletin, 132(6), 823–865. doi:10.1037/0033-2909.132.6.823
  • Karl JA, Verhaeghen P, Aikman SN, Solem S, Lassen ER, Fischer R (2022). Misunderstood Stoicism: The negative association between Stoic ideology and well-being. Journal of Happiness Studies, 23(7), 3531–3547. doi:10.1007/s10902-022-00563-w
  • Về cách đọc ba kỷ luật của Pierre Hadot: bài điểm sách The Inner Citadel trên Bryn Mawr Classical Review 1998.11.35.

Nguồn kinh điển

  • A Selection from the Discourses of Epictetus with the Encheiridion – George Long (Phạm vi công cộng) · link